Ziggurat

Mapa Mezopotamii i Elamu z zaznaczoną lokalizacją znanych zigguratów
Plan sumeryjskiego okręgu świątynnego boga Anu w Uruk (ok. 3000 p.n.e.) – wysoki taras ze świątynią na szczycie stanowił pierwowzór późniejszych zigguratów
Widok na częściowo zrekonstruowany ziggurat w Ur (dziś Al-Muqaiyar w Iraku) – klasyczny ziggurat z okresu panowania III dynastii z Ur (ok. 2100–2000 p.n.e.)
Ruiny elamickiego zigguratu w Dur-Untasz-Napirisza (dziś Czoga Zanbil w Iranie)
Jedna z rekonstrukcji wyglądu zigguratu Etemenanki w Babilonie

Zig(g)urat, zik(k)urat (sum. u6.nir; akad. ziqqurratu poch. od czasownika zaqāru – budować wysoko; asyr. siqqurratu) – charakterystyczna dla architektury sakralnej Mezopotamii wieża świątynna o zmniejszających się schodkowo kolejnych tarasach.

Opis

Rdzeń zigguratu wznoszono z suszonych cegieł, natomiast ściany zewnętrzne tarasów wykonywano z cegieł wypalanych. Konstrukcja przekładana była co kilka rzędów cegieł warstwami mat trzcinowych oraz spoiwem. W jej wnętrzu pozostawiano wąskie, poziome kanały, które pozwalały masie ceglanej „oddychać” i regulowały jej wilgotność. Z tarasu na taras prowadziły pochylnie (rampy) lub schody. Budowlę zwieńczała świątynia lub kaplica będąca mieszkaniem bóstwa. U stóp wieży wznosiła się kolejna świątynia, w której stał posąg kultowy i odprawiano codzienne rytuały. Świątynia ta była z reguły bardziej okazała od szczytowej z uwagi na brak ograniczeń budowlanych.

Inspiracją do budowy zigguratów była wiara, że bogowie zamieszkują szczyty gór. Zigguraty miały je symbolizować. Niektórzy architekci uważają, że były one pierwowzorem biblijnej wieży Babel. Każdy ziggurat był siedzibą innego boga. Zigguraty były litymi budowlami, ze względów technicznych i technologicznych nie było w nich żadnych pomieszczeń. Wszelkie magazyny znajdowały się na terenie pałacu położonego w pobliżu zigguratu. Najczęściej budowle te były połączone z kompleksami świątynnymi, które usytuowane były w centrach miast babilońskich.

Historia i rozwój

Już za kultury Ubajd, którą datujemy na lata 3700 p.n.e. występowały na terenach Mezopotamii specjalistyczne budowle świątynne. Wiązało się to między innymi z wyodrębnieniem grupy w społeczeństwie, która zawodowo zaczęła się zajmować uprawianiem kultu religijnego. Fakt ten, sprzyjał powstawaniu tego typu ośrodków, które z czasem zaczęły grać bardzo ważną rolę w starożytnych społeczeństwach. One to oparte na państwach-miastach, gdzie zazwyczaj dane miasto było reprezentowane przez konkretne bóstwo i w wypadku wojny pokonanie wrogiego państwa-miasta oznaczało również obalenie lub asymilację bóstwa, które czcił przeciwnik. Monumentalność świątyń już w okresie przed-sumeryjskim pokazują sakralne budowle w Eridu i Tepe Gawra. „Forma budowli, które były trójwymiarową wyrazistą oprawą rytuału i zarazem miejscem kultu, jest odbiciem ówczesnych wierzeń. Świątynie o niewielkich rozmiarach, usytuowane na sztucznie podwyższonych tarasach, budowano na planie prostokąta. Ich zewnętrzne mury zdobiły ryzality, a szczególnie były wyeksponowane narożniki. Najczęściej do wnętrza prowadziło kilka wejść, najważniejsze znajdowało się pośrodku jednego z dłuższych boków budowli. Przybytki te odznaczały się uporządkowanym układem wnętrza. Długa prostokątna nawa usytuowana na dłuższej osi dzieliła się na trzy zasadnicze części: sanktuarium z podium na posąg bóstwa, cellę z ołtarzem do składania ofiar oraz przedsionek. Sanktuarium - właściwy przybytek bóstwa, flankowały mniejsze pomieszczenia o symetrycznym układzie[1].„ W późniejszych okresach zaczęto budować obiekty większe i bardziej skomplikowane, tworzono również całe kompleksy wieloświątynne, z towarzyszącymi im budynkami różnego przeznaczenia. Najprawdopodobniej w tych kompleksach mieściła się również siedziba władcy. Jakkolwiek o samym kulcie religijnym możemy niewiele powiedzieć, widać jednak, iż był on mocno rozbudowany i wielowarstwowy. Jak widzimy więc, budowle sakralne już przed zigguratami miały przemyślaną konstrukcję, która musiała wynikać z długookresowego kultu i ważności religii w życiu ówczesnego mieszkańca Mezopotamii.

Kształtowanie się formy właściwej zigguratu. Na wykształcenie się właściwej formy świętej wieży sumeryjskiej zwanej Zigguratem, miał najprawdopodobniej wpływ fakt coraz częstszego dążenia człowieka do zbliżenia się z bóstwem, co owocowało stałym podnoszeniem budynków i dodawaniem kolejnych terasów. Jedną z monumentalnych budowli, znakujących trend zigguratów jest owalna świątynia w Chafadżi. Była to już potężny wręcz warowny kompleks świątynno-gospodarczy, otoczony dwoma okręgami murów obronnych wzmocnionych wieżami. W murach tych umieszczono bramy, przez które można było się dostać wpierw na teren pomieszczeń gospodarczych a po minięciu drugiej bramy na dziedziniec świątynny. Skąd schodami wchodziło się na właściwy dziedziniec głównej świątyni dostępny już dla nielicznych.

Należy również pamiętać o przekazach mówiących o licznych powodziach, które trapiły tamte tereny i ze względu na podstawowe materiały dostępne do budowy (glina i trzcina), jak brzemienne w skutkach mogły być ich skutki. Dążenie, więc do budowania na podwyższeniach (naturalnych, lub sztucznych) wydaje się na terenie Mezopotamii naturalne i uzasadnione. Niektórzy naukowcy odrzucają jednak tezę o powodziach mówiąc, iż wiele świątyń zostało zbudowanych na poziomie zwykłych domów. Pozostawałby, więc głównie aspekt religijny. Jeżeli dodać do tego rozbudowany system wierzeń i zawodową kastę kapłanów często w ustroju teokratycznym z królem, który był głównym kapłanem otrzymujemy warunki sprzyjające powstawaniu tak monumentalnych budowli, jakimi były zigguraty. Proces przekształcania wysokiej terasy w schodkową wieżę trwał długo, a jego początek należy odnieść do okresu Uruk (3400-3200 p.n.e.) Za pierwsze tego rodzaju założenie uważa się Białą świątynię boga Ana w Uruk, zbudowaną na wysokiej terasie uważanej za formę wyjściową zigguratu[2]. Śladów ewoluowania kompleksów świątynnych w schodkowe wieże zigguratów dostarczają nam nie tylko budowle wcześniejsze, ale również sceny choćby z pieczęci. Już około 2800-2500 p.n.e. na pieczęciach z Kisz czy Tutulu możemy dostrzec wyobrażenia ludzi budujących trzystopniowe wieże. Sądzi się, iż to w tym właśnie okresie nastąpiło przekształcenie wysokiej terasy w trzystopniową wieże schodkową właściwą zigguratom.

Zigguraty mezopotamskie. Ziggurat stał się najważniejszą budowlą sakralną, umożliwiającą najbliższy kontakt z bóstwem. Sądzi się, iż wierzono, jakoby by bóstwo przechodziło na ziemię w głównej najwyższej świątyni zstępując po kolejnych bramach zigguratów na ziemię, przez co poniżej budowano świątynie mające być domami bóstwa tu na ziemi wśród wyznawców kultu. Okręgi sakralne pełniły funkcje zarówno sakralne, kultowe jak i ekonomiczne i wreszcie polityczne. Główny kapłan nierzadko był władcą sprawującym pieczę nad wszystkimi aspektami życia. Widzimy, więc tu dwa najważniejsze elementem zigguratu wysoką świątynie oraz świątynie dolna u stóp zigguratu, którą uważano za ziemski dom bóstwa. Na terenie całego kompleksu sakralnego znajdowały się też zazwyczaj przybytki innych pomniejszych bóstw lub par boskich. Ale i również budowle o bardziej świeckim czy prozaicznym przeznaczeniu jak szkoły, warsztaty, kantory bankowe, archiwa oraz pomieszczenia dla kapłanów i ich pomocników. Oraz oczywiście siedziba wcześniej już wspomnianego władcy ziemskiego. Prawdopodobnie raz w roku odbywała się procesja wiernych, którzy to wspinali się po schodach zigguratu by uczestniczyć w boskich zaślubinach. Król i bogini, w której rolę wcielała się specjalnie na tą okazję wybrana kapłanka symbolizować mieli urodzaj i odradzanie się coroczne wegetacji, tak ważne przecież w rolniczych społecznościach.

Najstarsze świadectwo zigguratów znajdujemy w dokumentach klinowych pochodzących z czasów księcia Gudei panującego w Lagaszu w 1200 p.n.e. 4 Najlepiej zachowanym do dziś zigguratem jest ten w kompleksie świątynnym w Ur Zbudowany przez króla Ur-nammu (2111-2091 p.n.e.) Samo odkrycie zigguratów wywołało niemałą burzę w świecie naukowym. Z jednej strony na podstawie podobieństw do egipskich piramid próbowano im przypisać funkcje grobowców z drugiej naturalnym wydają się też skojarzenia z biblijnym opisem wieży Babel5. Część naukowców twierdzi z pewnością, iż opis ów jest po prostu opisem zigguratu zbudowanego w Babilonie.

Wyróżniamy trzy a nawet cztery rodzaje zigguratów I – na podstawie prostokąta II – na podstawie kwadratu III – złożony, z wejściami schodowymi, ale na wyższych piętrach już pomostami oraz IV – wprowadzony przez Andre Parrota, charakteryzujący się małą świątynią wzniesioną na wysokiej terasie o podstawie prostokątnej. Dziś uważa się, iż to właśnie typ IV stanowi odniesienie do genezy zigguratów. Do budowy tych monolitycznych struktur wykorzystywano głównie cegłę, zarówno suszoną, jaki i wypalaną, która zazwyczaj kładziona była tak by przykrywać tą suszoną. Liczba pięter wacha się od trzech do aż siedmiu. Piętra te były przeważnie kolorowe poczynając od najniższych – czarnych, wyżej czerwonych aż do najwyższych białych. Później na najwyższych piętrach stosowano płytki o barwie błękitnej. Sadzono na poszczególnych piętrach również drzewa i roślinność. Do odprowadzania wody z wyższych pięter służyły terakotowe rury. Bardzo ciekawe są natomiast nazwy poszczególnych zigguratów (cyt. za Sztuka Starożytnego Wschodu I): w Aszur „dom góry wszechświata”, w Borsipie „dom siedmiu przewodników nieba”, w Nippur „dom góry”, w Larsie „dom więzi nieba i ziemi” a w Babilonie „dom fundamentów nieba i ziemi”. Widać tu wszędzie odniesienie do domu, oraz wybitnie sakralny i transcendentny charakter tych obiektów. Był to sposób ówczesnych ludzi na jak najbliższy kontakt z bytem boskim, jakkolwiek go wtedy pojmowano.


Prototypem zigguratów był wysoki taras, na którym wznosiła się świątynia. Konstrukcja taka znajdowała się w wielu sumeryjskich okręgach kultowych z końca IV i przez większą część III tysiąclecia p.n.e. Klasyczną formę zigguraty przybrały w okresie panowania władców III dynastii z Ur (ok. 2100–2000 p.n.e.). Wtedy miały one prostokątną podstawę, trzy kondygnacje i trzy ciągi schodów po stronie fasady. W II tysiącleciu p.n.e. zigguraty zaczęto też wznosić w Asyrii w północnej Mezopotamii oraz w Elamie w południowo-zachodnim Iranie. Od sumeryjskich prototypów różniły się kwadratową podstawą i obecnością ramp wejściowych. Elamicki ziggurat w Dur-Untasz-Napirisza wyróżniało istnienie pomieszczeń wewnątrz jego konstrukcji. W I tysiącleciu p.n.e. władcy asyryjscy i babilońscy odbudowywali zniszczone zigguraty przy okazji powiększając je i przebudowując.

Znane zigguraty

Dotychczas w wyniku prac archeologicznych odsłonięto 16 zigguratów. Wraz z tymi, o których wiemy ze źródeł pisanych, znane są 34 takie budowle[3]. Do najbardziej znanych należą:

Współczesne budowle w kształcie zigguratu

Zobacz też

Przypisy

  1. Mierzejewski, A. (1983). Sztuka Starożytnego Wschodu I. Warszawa: Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe. s. 30.
  2. Mierzejewski, A. (1983). Sztuka Starożytnego Wschodu I. Warszawa: Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe. s. 56.
  3. Andrzej Raiche, Fundament..., s. 83.

Bibliografia

  • hasło ziqqurratu, Chicago Assyrian Dictionary (CAD), tom Z, The Oriental Institute, Chicago 1961, s. 129-132
  • Andrzej Raiche, Fundament nieba i ziemi, [w:] Zaginione Cywilizacje (numer specjalny „Wiedzy i Życia”), 2003, s. 82-83.

Media użyte na tej stronie

Ziggarut of Ur - M.Lubinski.jpg
Autor: Michael Lubinski from Green Bay, WI, USA, Licencja: CC BY-SA 2.0
Far away pic of the Ziggurat of Ur.
Tchogha Zanbil.jpg
Autor: Pentocelo, Licencja: CC BY-SA 3.0
Panoramic view of Dur Untash Napirisha, the elamite ziggurat of Tchogha zanbil, Khuzestan province, Iran. Image made with the combination of 4 pictures.
SumerianZiggurat.jpg
Sumerian ziggurat
Ziggurats.png
Autor: , Licencja: CC BY-SA 3.0
Location maps of cities with ziggurats in Mesopotamia and Elam.