Archieparchia połocka (prawosławna)
| ||
Model katedralnego soboru w Połocku przed jego rozbudową po przyjęciu unii | ||
Państwo | Księstwo połockie, później Wielkie Księstwo Litewskie | |
Siedziba | Połock | |
Data powołania | przed 1105 | |
Data zamknięcia | 1596 (formalnie), 1628 (konwersja ostatniego ordynariusza na unię) | |
Wyznanie | prawosławne | |
Kościół | Patriarchat Konstantynopolitański | |
Metropolia | kijowska | |
Sobór | św. Zofii | |
Biskup diecezjalny | Melecjusz Smotrycki (ostatni) | |
Położenie na mapie Białorusi (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | ||
![]() |
Archieparchia połocka, pełna nazwa – archieparchia połocka, witebska i mścisławska[1] – prawosławna eparchia wchodząca w skład prawosławnej metropolii kijowskiej. Utworzona najprawdopodobniej na początku XII w., przestała istnieć po podpisaniu unii brzeskiej, gdy przeszła do Kościoła unickiego.
Historia
XI–XVI w.
Pierwsze informacje pisemne o istnieniu prawosławnej eparchii połockiej pochodzą z 1105, jednak administratura mogła zostać erygowana jeszcze za panowania Włodzimierza Wielkiego. Świadczyłoby o tym znaczenie Połocka jako siedziby najstarszego syna Włodzimierza – Iziasław, jak również fakt wzniesienia przez Wsiesława Briaczysławicza soboru Mądrości Bożej w Połocku[2]. Wzmianki o biskupach połockich pochodzą jeszcze z połowy XI stulecia. W jurysdykcji biskupów połockich pozostawały ziemie połocka i witebska, jednak granice administratury kurczyły się razem z granicami Księstwa połockiego[2].
Eparchia połocka podlegała początkowo metropolii kijowskiej, zaś w latach 1315–1329, 1356–1362 i 1415–1419 – metropolii litewskiej[1]. Również po zajęciu Połocka przez Iwana Groźnego w 1563 eparchię włączono do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego; jurysdykcję tę opuściła wskutek odzyskania Połocka przez Stefana Batorego w 1597[1]. W 1391 eparchia uzyskała rangę arcybiskupstwa[1]. W XVI w. archieparchia połocka była drugą co do wielkości prawosławną administraturą w I Rzeczypospolitej[3].
Terytorium eparchii było w końcu XVI w. zamieszkane niemal wyłącznie przez ludność prawosławną, chociaż od 1582 Połock, za sprawą działań Stefana Batorego, założyciela miejscowego kolegium jezuickiego, stał się ośrodkiem katolickiej działalności misyjnej[3]. W końcu XVI w. ordynariusze eparchii połockiej Atanazy Terlecki i Nataniel Sielicki nie brali udziału w przygotowaniach do zawarcia unii kościelnej z Rzymem. Po śmierci arcybiskupa Nataniela w 1595 jego następcą został Herman Zahorski, zwolennik unii. Król Zygmunt III Waza nadał mu przywilej na katedrę połocką także pod wpływem Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, największego wśród katolickich magnatów orędownika unii[3]. Herman Zahorski podpisał akt unii brzeskiej, co oznaczało przekształcenie archieparchii połockiej w administraturę unicką. Decyzja ta spotkała się z protestami duchowieństwa i wiernych, przede wszystkim prawosławnego mieszczaństwa. Arcybiskup Herman nie prowadził szerzej zakrojonych działań na rzecz propagowania unii w swojej eparchii, poza Połockiem. Na terenie administratury działał dzięki temu tak istotny ośrodek oporu przeciwko unii, jak monaster Przemienienia Pańskiego w Mohylewie, prowadzony przez bractwo mohylewskie[3].
Próba odtworzenia eparchii. Działalność Melecjusza Smotryckiego
Ostatnim w I Rzeczypospolitej (i w jurysdykcji Patriarchatu Konstantynopolitańskiego) prawosławnym biskupem połockim został Melecjusz Smotrycki. Jego chirotonii dokonał w październiku 1620 w Kijowie, w ścisłej tajemnicy[4], patriarcha jerozolimski Teofan III, który przed Melecjuszem wyświęcił jeszcze biskupa przemyskiego Izajasza i metropolitę kijowskiego Hioba, a po nim, już w 1621 – biskupa włodzimiersko-brzeskiego Józefa, łuckiego Izaaka, chełmskiego Paisjusza oraz mianował biskupa Stagony i Meteory Abrahama ordynariuszem eparchii turowsko-pińskiej. W ten sposób w Rzeczypospolitej po unii brzeskiej ponownie zaczęła funkcjonować hierarchia prawosławna (dyzunicka). Chirotonie, którym przewodniczył patriarcha Jerozolimy, odbyły się bez wymaganej w takich przypadkach zgody króla, co oznaczało, że wyświęceni biskupi nie byli uznawani za legalnie działających hierarchów przez państwo[5]. Melecjusz Smotrycki za pomocą listów[a] kierowanych do prawosławnych mieszczan Połocka i Witebska organizował opór mieszczan przeciwko działalności unickiego biskupa Jozafata Kuncewicza[6], który od objęcia katedry połockiej w 1618 prowadził szeroko zakrojoną aktywność na rzecz nawracania prawosławnych na unię, korzystając z poparcia władz świeckich i wojska, co pozwalało mu siłowo przejmować kolejne prawosławne obiekty sakralne[7]. W 1623 Smotrycki wyjechał z Rzeczypospolitej do Konstantynopola. Pod jego nieobecność Jozafat Kuncewicz został zamordowany przez tłum prawosławnych mieszczan[8]. Po zabójstwie tym prawosławnym odebrane zostały wszystkie cerkwie w Połocku, Witebsku i Mścisławiu[9].
Po Smotryckim, który w 1627 przyjął unię, nie powołano kolejnego arcybiskupa połockiego. Także Dyplom Władysława IV Wazy z 1633, legalizujący istnienie prawosławnej hierarchii równolegle z unicką, nie przewidywał dalszej działalności prawosławnej administratury z siedzibą w Połocku. Jedyną eparchią na ziemiach białoruskich stała się eparchia mścisławska, mohylewska i orszańska, której terytorium pokrywało się z terytorium administratury unickiej, lecz której siedzibą miał być Mohylew[9].
Kontynuatorką tradycji archieparchii połockiej jest erygowana w 1833 eparchia połocka Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, nieposiadająca jednak statusu arcybiskupstwa[1].
Życie monastyczne
Prawosławne klasztory w Połocku funkcjonowały z pewnością w XI w.[10]. Rozwój monastycyzmu w eparchii połockiej związany jest z postacią Eufrozyny Połockiej. Założyła ona w Połocku żeński monaster Przemienienia Pańskiego, a następnie także męski monaster Zaśnięcia Matki Bożej. W XIII w. w Połocku utworzony został kolejny klasztor – Świętych Borysa i Gleba[11].
Biskupi połoccy[1]
- Menas, 1105–1116
- Eliasz, 1120–1128
- Kosma, 1143–1156
- Dionizy, 1167–1182 lub 1183
- Mikołaj I, 1182/1183
- Kalikst I, XII w.
- Włodzimierz, 1218 ?
- Mikołaj II, 1218 ?
- Aleksy, 1231
- Symeon I, 1271
- Jakub, 1300
- Grzegorz, 1331
- Teodozjusz, 1391–1415
- Focjusz, 1415
- Symeon II, 1450–1456
- Kalikst II, 1458–1459
- Symeon III, 1481
- Jonasz Glezna, 1492
- Łukasz, 1492–1503
- Eutymiusz Okuszkowicz-Bosski, 1504–1512
- Symeon IV, 1513
- Józef, 1516–1523
- Cyprian I, XVI w.
- Nataniel, 1524–1533
- Mizael, 1534
- Symeon V, 1534–1549
- Herman Litawar-Chreptowicz, 1533–1558
- Gerazym Korsak, 1558
- Tryfon Stupiszyn, 1563–1566
- Warsonofiusz Wałach, 1563–1576
- Atanazy Palecki, 1566–1568
- Antoni, 1572
- Teofan Rpiński, 1576–1588
- Cyprian II, 1579
- Atanazy Terlecki, 1588–1592
- Nataniel Sielicki, 1592–1595
- Herman Zahorski, 1595–1600
- Melecjusz Smotrycki, 1620–1628
Uwagi
- ↑ Rezydował bowiem nie w Połocku, a w monasterze Świętego Ducha w Wilnie.
Przypisy
- ↑ a b c d e f Полоцкая епархия. [dostęp 2013-04-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-17)].
- ↑ a b Mironowicz A.: Biskupstwo turowsko-pińskie w XI–XVI wieku. Trans Humana, 2011, s. 24. ISBN 978-83-61209-55-3.
- ↑ a b c d Tomasz Kempa: Prawosławie i unia we wschodnich województwach WKL w końcu XVII w.. [dostęp 2013-02-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-05)].
- ↑ N. Jakowenko: Historia Ukrainy do 1795 roku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 240–241. ISBN 978-83-01-16763-9.
- ↑ Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 18–19. ISBN 978-83-7431-150-2.
- ↑ Kuncewicz (Kunczyc) Jan Jozafat [w:] Polski Słownik Biograficzny, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1971, s.181–182
- ↑ T. Kempa, Czy męczeńska śmierć arcybiskupa Jozafata Kuncewicza przyczyniła się do rozwoju unii brzeskiej na obszarze archidiecezji połockiej? [w:] Kościoły wschodnie w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku. Zbiór studiów, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2005, ISBN 83-85854-87-8, ss.94–98
- ↑ D. Frick: Meletij Smotryc'kyj. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1995, s. 89–93. ISBN 0-916458-55-5.
- ↑ a b Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 42–48. ISBN 978-83-7431-150-2.
- ↑ E. Trofimiuk, Monastery połockie do końca XVI wieku [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik, Życie monastyczne w Rzeczypospolitej, Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2001, ISBN 83-902928-8-2, ss.103–104
- ↑ Mironowicz A.: Biskupstwo turowsko-pińskie w XI–XVI wieku. Trans Humana, 2011, s. 38. ISBN 978-83-61209-55-3.
Media użyte na tej stronie
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Belarus
Japanese map symbol "Church". U+26EA
Autor: Da voli, Licencja: CC BY-SA 3.0
To zdjęcie zabytku historyczno-kulturalnego Białorusi.
Numer w rejestrze zabytków:
Autor: Szeder László, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Krestovozdvizhensky church in St. Euphrosine monastery